Տեղական դրամայի կաղապարը. ինչո՞ւ է վերջին տասնամյակի հայկական կինոն դոփում նույն տեղում
Վերջին տասը տարիներին հայկական կինոարտադրությունը ցույց տվեց ակտիվության լուրջ նշաններ, սակայն քանակի աճին զուգահեռ՝ գեղարվեստական միտքը հայտնվեց միօրինակության ծակուղում։ Եթե մի կողմ դնենք զուտ կոմերցիոն թեթև կատակերգությունները և դիտարկենք հավակնոտ, դրամատիկ կամ հեղինակային կինոն, կտեսնենք նույնատիպ սցենարական կառուցվածքների, թեմաների և էմոցիոնալ մանիպուլյացիաների կրկնություն։ Հայկական կինոն այդպես էլ չկարողացավ դուրս գալ կոնկրետ կաղապարներից՝ ստեղծելով միանման ուղերձների մի ամբողջ շղթա։
Սա հստակ երևում է վերջին տասնամյակի հինգ առանցքային ֆիլմերի համեմատությունից. «Կյանք ու կռիվ» (2016), «Էրկեն կիշեր» (2018), «Չնչիկ» (2020), «Ամերիկացի» (2022) և վերջերս էկրան բարձրացած «Ժամանակից դուրս» (2025) դրաման։
Առաջին և ամենաակնառու նմանությունը զոհի սինդրոմի և տրավմայի շահարկումն է՝ որպես սյուժեի գլխավոր շարժիչ ուժ։ «Կյանք ու կռիվ»-ը կառուցված է Արցախյան առաջին պատերազմի և դրան հաջորդած հոգեբանական կոտրվածքների վրա։ «Էրկեն կիշեր»-ը երեք տարբեր դարաշրջանների միջոցով փորձում է քննել նույն էկզիստենցիալ ցավն ու կորուստը։ «Ամերիկացի»-ն անդրադառնում է հայրենադարձության ու սովետական բանտի տրավմային, իսկ «Չնչիկ»-ում հերոսուհին դառնում է գավառական բարքերի ու հասարակական ճնշման բացարձակ զոհը։ Նույնիսկ 2025 թվականի «Ժամանակից դուրս» ֆիլմում, որտեղ փորձ է արվում խոսել ժամանակակից սերնդի մասին, հերոսները մեկ է՝ կրկին հայտնվում են ներքին ու արտաքին անցյալի ծանր հուշերի ու կոլեկտիվ տրավմաների փակ շրջանից դուրս գալու անկարողության մեջ։ Բոլոր հինգ ֆիլմերում էլ կերպարները ոչ թե ազատորեն կառուցում են իրենց ապագան, այլ անդադար դիմակայում են անցյալից եկող հարվածներին։
Երկրորդ նմանությունը կոնֆլիկտների լուծման անկարողությունն է և էսկապիզմը (իրականությունից փախուստը)։ Փոխանակ հերոսներին տրվի ներքին տրանսֆորմացիայի և հասունացման հնարավորություն, սցենարները նրանց տանում են դեպի կա՛մ ողբերգական ավարտ, կա՛մ հեքիաթային, անիրական փրկություն։ «Չնչիկ»-ում և «Կյանք ու կռիվ»-ում մենք տեսնում ենք կործանում, որն ընդգծում է հերոսի անզորությունը հանգամանքների առաջ։ Մյուս կողմից, «Ամերիկացի»-ն ու նորագույն «Ժամանակից դուրս»-ը առաջարկում են չափից ավելի մելոդրամատիկ, երբեմն նաիվ լուծումներ, որոնք կտրված են կյանքի դաժան ու սուր տրամաբանությունից՝ փոխարինելով իրական խնդիրների լուծումը տեսողական կամ հուզական էսթետիզմով։
Երրորդ գիծը տեսողական և մթնոլորտային միօրինակությունն է։ Բոլոր այս գործերում գերակշռում է դեղնաշագանակագույն, մռայլ կամ ընդգծված նոստալգիկ գունապնակը։ Ռեժիսորները վախենում են վառ, ժամանակակից կամ սուր կոնտրաստային լուծումներից։ Պատմական կամ սոցիալական ֆոնն անպայման պետք է լինի ճնշող, որպեսզի հանդիսատեսի մոտ արհեստականորեն սեղմվի էմոցիոնալ կոճակը։
Այսպիսով, վերջին տասնամյակի հայկական կինոն, անկախ տարեթվերի ու սերնդափոխության (ինչը երևում է նաև 2025-ի արտադրանքում), մնում է նույնատիպ սցենարական թակարդում։ Այն վերարտադրում է միևնույն ուղերձը. հայ մարդը պատմության, հասարակության կամ հանգամանքների պատանդն է, իսկ նրա միակ առաքելությունը տառապելն ու այդ տառապանքը պատվով կրելն է։ Ժամանակն է հրաժարվել այս կաղապարից և սկսել գրել սցենարներ, որտեղ հերոսն ունի ինքնուրույն կամք և հոգեբանական խորություն։
